رمز حیات

اللهم عجل لولیک الفرج والعافیه والنصر و اجعلنا من خیر اعوانه وانصاره والمستشهدین بین یدیه
رمز حیات

آیه امروز:

سوره ابراهیم آیه 4

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ فَیُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشَاءُ وَیَهْدِی مَنْ یَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ
ما هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم تا [بتواند به وسیله آن زبان، پیام وحی را به روشنی] برای آنان بیان کند. پس خدا هر کس را بخواهد [به کیفر لجاجت و عنادش] گمراه می کند، و هر کس را بخواهد، هدایت می نماید، و او توانای شکست ناپذیر و حکیم است.

رمز حیات

رمز حیات

طبقه بندی موضوعی

رمز حیات

اللهم عجل لولیک الفرج والعافیه والنصر و اجعلنا من خیر اعوانه وانصاره والمستشهدین بین یدیه

۴۶۳ مطلب با کلمه‌ی کلیدی «نهج البلاغه» ثبت شده است

حکمت ۴۵۱ نهج البلاغه: ارتباط صحیح بادیگران
(اجتماعی، تربیتی)

وَ قَالَ (علیه السلام): زُهْدُکَ فِی رَاغِبٍ فِیکَ نُقْصَانُ حَظٍّ وَ رَغْبَتُکَ فِی زَاهِدٍ فِیکَ ذُلُّ نَفْسٍ.
و درود خدا بر او، فرمود: اظهار بى میلى به کسى که به تو علاقه مند است سبب کاستى بهره تو در دوستى اوست و اظهار میل به کسى که به تو بى اعتناست سبب خوارى تو خواهد بود.

شرح حکمت:
ضرب المثلى در فارسى هست که مى گوید براى کسى بمیر که براى تو تب کند. در حکمت دوازدهم امام علیه السلام فرمودند: «عاجزترین مردم کسى است که نتواند براى خود دوستى انتخاب کند و از او عاجزتر کسى است که دوستانى را که به دست آورده است از دست بدهد.»
امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: «کسى که تو را گرامى مى دارد گرامى اش بدار و کسى که تو را سبک مى سازد خود را از او دور ساز.» و نیز مى فرمایند: «فرد با ایمان، برادر فرد با ایمان است به منزله چشم او و آینه او و راهنماى اوست هرگز به او خیانت نمى کند و نیرنگ نمى زند و ظلم و ستم روا نمى دارد و به او دروغ نمى گوید و غیبت او را نمى کند.»
رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى فرمایند: «تا مى توانید دوست براى خود انتخاب کنید زیرا هر مؤمنى روز قیامت شفاعتى دارد.» و نیز می فرمایند: «شخص با ایمان در کنار برادر مؤمنش آرامش پیدا مى کند آن گونه که تشنه در کنار آب خنک.»
امیرمؤمنان(علیه السلام) می فرمایند: «تا مى توانى دوستان صادق و صمیمى انتخاب کن زیرا آن ها در حال آرامش کمک کار تواند و در مشکلات سپرى براى تو هستند.» نیز مى فرمایند: «باید در قلب تو، هم نیاز به مردم باشد و هم بى نیازى از آن ها اما نیاز به آن ها در سخنان نرم و روى گشاده باشد و بى نیازى از آن ها در این که آبرو و عزت خود را در برابر آن ها حفظ کنى (و هرگز دست نیازى که تو را خوار مى کند به سوى آن ها دراز نکنى).»

حکمت ۴۵۰ نهج البلاغه: شوخی و عقل
(اخلاق اجتماعی)

وَ قَالَ (علیه السلام): مَا مَزَحَ امْرُؤٌ مَزْحَةً إِلَّا مَجَّ مِنْ عَقْلِهِ مَجَّةً.
و درود خدا بر او، فرمود: هیچ کس شوخى بیجا نکند جز آن که مقدارى از عقل خویش را از دست بدهد.

شرح حکمت:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به کسانى که مزاح نامناسب مى کنند یا در مزاح افراط مى ورزند، هشدار مى دهد که مزاح مایه فروریختن قسمتى از عقل انسان است.
امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: «مِراء و جدال با افراد مکن که ابهت تو را از بین مى برد و مزاح (با افراد ناآگاه) مکن که آن ها را در برابر تو جسور مى سازد.»
در مدح مزاح پیغمبر اکرم(صلى الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: «من مزاح مى کنم ولى جز حق نمى گویم.»
امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: «مزاح کردن از حُسن خلق است و تو به وسیله آن، سرور در دل برادر مؤمنت وارد مى کنى و پیغمبر اکرم(صلى الله علیه و آله و سلم) گاهى با افراد شوخى مى کرد تا آن ها را شاد کند.»
پیغمبر اکرم(صلى الله علیه و آله و سلم) مى فرمایند: «اما آنچه در سفر نشانه شخصیت و جوانمردى است بخشیدن زاد و توشه به دیگران و حسن خلق و مزاح بدون آلودگى به معصیت است.»

حکمت ۴۴۹ نهج البلاغه: شخصیت، عامل بازدارنده از گناه
(اخلاقی)

وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ کَرُمَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَیْهِ شَهَوَاتُهُ.
و درود خدا بر او، فرمود: کسى که براى خود شخصیت قائل است شهواتش در برابرش خوار خواهند بود.

شرح حکمت:
امام(علیه السلام) در تعبیر دیگرى نیز مى فرمایند: «کسى که براى خود شخصیت قائل است آن را با معصیت موهون نمى کند.»
قرآن مجید در جاى جاى خود اشاره مستقیم یا غیر مستقیم به این حقیقت دارد. در داستان آدم(علیه السلام) مى خوانیم که توجه به یک خواسته نفس، لباس بهشتى را از اندامش فرو ریخت او را از بهشت بیرون کرد. ولى یوسف(علیه السلام) با پا گذاشتن بر هواى نفس از بردگى به پادشاهى رسید.
قرآن مجید خطاب به داود پیامبر(علیه السلام) مى فرماید: «و از هواى نفس پیروى مکن که تو را از راه خدا منحرف مى سازد. (۲۶ ص)» و نیز مى فرماید: «و آیا گمراه تر از آن کس که پیروى هواى نفس خویش کرده و هیچ هدایت الهى را نپذیرفته، کسى پیدا مى شود؟! (۵۰ قصص)»
در حدیث معروفى که هم از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده و هم از امیرمؤمنان على(علیه السلام)، یکى از دو چیزى که پیامبر(صلى الله علیه وآله) براى امتش از آن مى ترسد پیروى از هواى نفس است چراکه انسان را از حق بازمى دارد.
امام جواد (علیه السلام) می فرماید: «آن کس که بر مرکب شهوات سوار شود لغزش هایش قابل جبران نیست.»
امیرمؤمنان على(علیه السلام) مى فرمایند: «عقل داراى لشکر الهى است و هواى نفس فرمانده لشکر شیطان است و انسان در میان این دو قرار دارد هرکدام غالب شود انسان در اختیار او قرار مى گیرد.» نیز فرموده اند: «عقل و شهوت ضد یکدیگرند. عقل را علم یارى مى کند و شهوت را هواى نفس زینت مى دهد و روح انسانى در میان این دو در کشمکش است هرکدام از این دو پیروز شود انسان در کنار آن قرار مى گیرد.»

حکمت ۴۴۸ نهج البلاغه: بزرگ ندانستن مشکلات
(اعتقادی، اخلاقی)

وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ عَظَّمَ صِغَارَ الْمَصَائِبِ ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِکِبَارِهَا.
و درود خدا بر او، فرمود: کسى که مصیبت هاى کوچک را بزرگ شمارد خدا او را به مصیبت هاى بزرگ مبتلا خواهد کرد.

شرح حکمت:
امام(علیه السلام) در این گفتار کوتاه حکیمانه به تمام کسانى که گرفتار پاره اى از مسائل مى شوند هشدار مى دهد که ناشکرى نکنند مبادا گرفتار مصیبت هاى فزون ترى شوند. بروز این حوادث فلسفه هاى زیادى دارد. گاه آزمایش و امتحان است، گاه کفاره گناهان، گاه زنگ بیدارباش و گاه در ظاهر مصیبت است و در باطن موهبت و رحمت و به طور دقیق نمى توان تعیین کرد که هر مصیبتى از کجا سرچشمه گرفته هرچند در بعضى از موارد قرائنى براى شناخت سرچشمه وجود دارد. اى بسا خداوند رحیم مصیبت کوچک ترى را براى جلوگیرى از مصیبت بزرگ ترى براى بنده اش فرستاده است. در هر حال آن ها که در برابر مصیبت هاى کوچک جزع و فزع و بى تابى مى کنند و زبان به شکایت مى گشایند با این کار خود، مستحق مصیبت هاى بزرگترى مى شوند و به عکس اگر شکر الهى را به جا آورند و حتى آن را به عنوان موهبتى از ناحیه او پذیرا شوند چه بسا خداوند مواهب مهمى نصیب آن ها کند که آن مصیبت در برابر آن کوچک و ناچیز است.

حکمت ۴۴۷ نهج البلاغه: لزوم دانستن احکام برای تجارت
(اقتصادی)

وَ قَالَ (علیه السلام): مَنِ اتَّجَرَ بِغَیْرِ فِقْهٍ فَقَدِ ارْتَطَمَ فِی الرِّبَا.
و درود خدا بر او، فرمود: هر که بدون دانستن فقه تجارت کند به ورطهٔ ربا افتد.

شرح حکمت:
امام(علیه السلام) در این جا به تجار هشدار مى دهد که احکام فقه اسلامى را مخصوصاً در مسائل مربوط به ربا فرا گیرند تا گرفتار رباخوارى نشوند.
امیرمؤمنان(علیه السلام) مى فرمایند: «کسى در بازار ننشیند مگر این که احکام خرید و فروش را به خوبى بداند.» نیز نقل است که بر فراز منبر می فرمودند: «اى جمعیت تجار! اول آگاهى بر مسائل سپس تجارت، و این سخن را سه بار تکرار نمود آنگاه فرمود: به خدا سوگند ربا در میان این امت پنهان تر است از جنبش مورچه بر سنگ سخت. ایمان خود را با حق بیامیزید. تاجر، فاجر است و فاجر در دوزخ است مگر کسى که حق بدهد و حق بستاند.»
پیامبر اکرم(صلى الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: «هر وامى که جذب منفعتى کند نوعى رباست.» نیز فرموده اند: «زمانى براى مردم فرا مى رسد که همه رباخوار مى شوند و اگر کسى رباخوار نباشد گرد و غبار ربا بر دامن او مى نشیند.»
قران مجید خطاب به ربا خواران می فرماید: «اگر دست از رباخوارى برندارید خدا و پیامبرش به شما اعلام جنگ مى کنند. (۲۷۹ بقره)»

حکمت 446 نهج البلاغه: پسندیده ترین راه مصرف اموال
(اقتصادى، حقوقى)

وَ قَالَ (علیه السلام): لِغَالِبِ بْنِ صَعْصَعَةَ أَبِی الْفَرَزْدَقِ فِی کَلَامٍ دَارَ بَیْنَهُمَا :مَا فَعَلَتْ إِبِلُکَ الْکَثِیرَةُ قَالَ دَغْدَغَتْهَا الْحُقُوقُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ (علیه السلام): ذَلِکَ أَحْمَدُ سُبُلِهَا.

امام (علیه السلام) به غالب بن صعصعه فرمود: شتران فراوانت چه شده اند؟ پاسخ داد، اى امیر مؤمنان، پرداخت حقوق (الهی و مردم) آنها را پراکنده ساخت؛ امام فرمود: این بهترین راه مصرف آنها بود.

شرح حکمت:
غالب بن صعصعه پیر مرد با شخصیّتى بود روزى با فرزندش فرزدق، خدمت امام رسید که این سؤال و جواب مطرح شد، امام پرسید این کودک تو است؟ گفت آرى، به او ادبیّات عرب و روش شعر سرودن آموختم چنانکه دارد شاعر لایقى مى‏ شود. امام فرمود، اگر به او قرآن مى‏ آموختى بهتر بود، فرزدق مى‏ گوید این رهنمود امام همواره در گوش من بود تا آنکه کل قرآن را حفظ کردم.
قرآن مجید نیز مى فرماید: «(مَا عِنْدَکُمْ یَنفَدُ وَمَا عِنْدَاللهِ بَاق); آنچه نزد شماست سرانجام از بین مى رود ولى آنچه نزد خدا ذخیره شده باقى و برقرار است.(96 نحل)» نیز مى فرماید: «گروهى از (این) اعراب بادیه نشین، چیزى را که (در راه خدا) انفاق مى کنند، غرامت محسوب مى دارند; و انتظار حوادث دردناکى براى شما مى کشند; حوادث دردناک براى خود آنهاست; و خداوند شنوا و داناست! (98 توبه)»
امام رضا (علیه السلام) می فرماید: «کسانى که صاحب نعمتى هستند در خطرند تا حقوق واجب آن را بپردازند. به خدا سوگند هنگامى که نعمت هایى از سوى خداوند متعال به من مى رسد من ترسانم ـ در این جا امام(علیه السلام) دست خود را به نشانه وحشت و اضطراب تکان داد ـ تا زمانى که حقوقى را که براى خداوند در آن بر من واجب است بپردازم. راوى عرض مى کند: فدایت شوم شما هم با آن مقام و منزلتى که دارید باز بیمناکید؟ فرمود: آرى من خدا را براى نعمت هایى که به من بخشیده است حمد و ستایش مى کنم.»

حکمت ۴۴۵ نهج البلاغه: ارتباط صفات اخلاقی
(اخلاقى)

وَ قَالَ(علیه السلام): إِذَا کَانَ فِی رَجُلٍ خَلَّةٌ رَائِقَةٌ فَانْتَظِرُوا أَخَوَاتِهَا.

و درود خدا بر او فرمود: هرگاه در کسی صفتی شگفت انگیز دیدید منتظر صفات همانند آن باشید.

شرح حکمت:
تقریباً تمام صفات اخلاقى در جهت اخلاق حسنه یا رذیله با هم پیوند دارند و هرکدام همجنس خود را صدا مى زنند.
در میان ویژگى هاى اخلاقى، بعضى جنبه کلیدى داشته و با صفات دیگر که همجنس آن ها هستند پیوند محکمى دارند و در روایات اسلامى نیز به آن اشاره شده است. از جمله آن ها دروغ است که سرچشمه گناهان بسیارى است. امام حسن عسکرى (علیه السلام) مى فرمایند: «تمام زشتى ها در اتاقى گذاشته شده و درِ آن قفل است و کلید آن دروغ مى باشد.»
در روایات اسلامى شراب و مسکرات نیز از گناهان کلیدى ذکر شده امام باقر(علیه السلام) مى فرمایند: «خداوند متعال براى شر و زشتى ها قفل هایى گذاشته و کلیدهاى آن قفل ها را شراب قرار داده و دروغ از شراب هم بدتر است.»
درمورد صفت رذیله بخل نیز امام علی (علیه السلام) در حکمت 378 فرمودند: «بخل، جامع تمام عیب هاست و در حقیقت افسارى است که انسان را به سوى هر بدى اى مى کشاند.»
در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «خشم،کلید همه بدى هاست.»
و از همه فراتر حب افراطى به دنیاست که انسان را وادار به هر کار زشتى مى کند تا به هدف و مقصود خود برسد. به همین دلیل در روایت معروف نبوى آمده است: «حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَة» در حدیثی امام سجاد (علیه السلام) بعد از آن که تکبر و حرص و حسد را سرچشمه گناهان دیگر مى شمرد در پایان مى فرماید: «همه این ها در حب دنیا جمع است و لذا پیغمبران و (بعد از آنها) دانشمندان با مشاهده این معنا گفته اند: حب دنیا سرچشمه همه گناهان است.»

حب آخرت و عشق به پروردگار و خوف از نافرمانى خداوند سرچشمه همه نیکى هاست همان گونه که در حدیثى از معصومین(علیهم السلام) آمده است: «ریشه هر نیکى در دنیا و آخرت یک چیز است و آن ترس از نافرمانى خداوند است» امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: «تمام نیکى ها و خیرات در اتاقى نهاده شده و کلید آن زهد در دنیاست»

پیامی که این گفتار حکیمانه براى ما دارد این است که در تهذیب نفس باید مراقب باشیم که اگر صفت زشتى در ما پیدا شد انتظار نفوذ بقیه زشتى ها را هم داشته باشیم و اگر توانستیم صفت خوبى را در خود ریشه دار کنیم باید به آینده خویش امیدوار باشیم که در پرتو آن، صفات دیگر نیز ممکن است رویش پیدا کند.

حکمت ۴۴۴ نهج البلاغه: آهسته و پیوسته
(علمی)

وَ قَالَ(علیه السلام): قَلِیلٌ مَدُومٌ عَلَیْهِ خَیْرٌ مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ.

و درود خدا بر او فرمود: کار کمی که دوام یابد بهتر از کار زیادی است که خسته کننده باشد.

شرح حکمت:
مشابه این کلام در حکمت ۲۷۸ نیز بیان گشته است.
پیامبر اکرم(صلى الله علیه و آله و سلم) مى فرمایند: «این دین متین و استوار است. با رفق و مدارا در آن رفتار کن و عبادت خداوند را (براثر افراط و زیاده روى) منفور و مبغوض خود نساز زیرا کسى که افراط در سِیر مى کند نه به مقصد مى رسد و نه مرکب خود را سالم باقى مى گذارد.»
امام سجاد(علیه السلام) مى فرماید: «من دوست دارم کارهاى نیک را ادامه دهم هر چند کم باشد.»
امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: «هنگامى که کسى کار نیکى انجام مى دهد حداقل یک سال آن را ادامه دهد سپس اگر مایل بود کار نیک دیگرى به جاى آن انتخاب کند و این به دلیل آن است که شب قدر در آن یک سال خواهد بود و این چیزى است که خداوند مى خواهد انجام شود. (اشاره به این که خداوند مى خواهد اعمال نیک مصادف با شب قدر شود تا ارزش آن بسیار فزونى یابد).»

حکمت ۴۴۳ نهج البلاغه: اوصاف مالک اشتر
(اخلاقی)

وَ قَالَ(علیه السلام): وَ قَدْ جَاءَهُ نَعْیُ الْأَشْتَرِ رَحِمَهُ اللَّهُ: مَالِکٌ وَ مَا مَالِکٌ وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ جَبَلًا لَکَانَ فِنْداً وَ لَوْ کَانَ حَجَراً لَکَانَ صَلْداً لَا یَرْتَقِیهِ الْحَافِرُ وَ لَا یُوفِی عَلَیْهِ الطَّائِرُ.

و درود خدا بر او، (وقتى خبر شهادت مالک اشتر که رحمت خدا بر او باد، به امام رسید فرمود:)
مالک، اما چه مالکى! به خدا سوگند اگر کوه بود یکتا بود و اگر سنگ بود سرسخت و محکم بود. هیچ مرکبى نمى‏ توانست از کوهسار وجودش بالا رود و هیچ پرنده‏ اى به قله آن راه نمى‏ یافت.

شرح حکمت:
آنچه امام(علیه السلام) در مدح و بیان اوصاف مالک اشتر بیان فرموده درباره هیچ یک از اصحاب و یارانش بیان نفرموده است. زمانی که خبر شهادت او به امام(علیه السلام) رسید، امام فوق العاده ناراحت شد و فرمود: «مالک براى من همچون من براى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) بود»
امام علیه السلام دو وصف مهم در این حکمت درباره مالک بیان فرموده اند: یکى اوج افکار بلند و همت عالى او و دیگر استقامت و پایدارى اش در برابر دشمنان.
«فِند» به معنای کوه یکه و تنهاست و به این معناست که او در میان اصحاب و یاران بزرگ على(علیه السلام) ازنظر عظمت، یکتا و تنها بود.
امام(علیه السلام) در نامه سیزدهم نهج البلاغه به هنگامى که به او مأموریتى در لشکر صفین مى دهد، درباره او مى فرماید: او کسى است که سستى در عزمش راه ندارد و بیم لغزش در او نمى رود. در جایى که سرعت لازم است کندى نخواهد کرد و در آن جا که ملایمت لازم است سرعت و شتاب به خرج نمى دهد؛ و هنگامى که ولایت کشور مصر را به دست مالک سپرد در نامه اى به مردم آن کشور مرقوم داشت: بعد از حمد و ثناى الهى، من یکى از بندگان خاص خدا را به سوى شما فرستادم; کسى که به هنگام خوف و خطر خواب به چشم او راه نمى یابد و در ساعات ترس و وحشت از دشمن نمى هراسد و فرار نمى کند. در برابر بدکاران از شعله آتش سوزنده تر است و او مالک بن حارث از طایفه مذحج است.

حکمت ۴۴۲ نهج البلاغه: بهترین شهر برای زندگی
(اجتماعی)

وَ قَالَ(علیه السلام): لَیْسَ بَلَدٌ بِأَحَقَّ بِکَ مِنْ بَلَدٍ خَیْرُ الْبِلَادِ مَا حَمَلَکَ.
و درود خدا بر او، فرمود: هیچ شهرى براى تو سزاوارتر از شهر دیگر نیست; بهترین شهرها شهرى است که تو را پذیرا شود (و وسیله آرامش و پیشرفت تو را فراهم کند).

شرح حکمت:
روایات متعددى وجود دارد که نشان مى دهد عشق و علاقه به وطن و زادگاه ازنظر اسلام پسندیده است. امام سجاد(علیه السلام) می فرماید: «از سعادت انسان این است که محل کسب و کار او در شهر خودش باشد و دوستانى صالح و درستکار و فرزندانى که از آن ها کمک بگیرد داشته باشد.»
این عشق و علاقه نباید چنان افراطى باشد که انسان را در وطنش نگه دارد هرچند به فقر و ذلت و عقب ماندگی کشیده شود و یا دینش بر باد برود. در چنین مواقع هجرت کار بسیار پسندیده اى است. همان گونه که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز با همه علاقه اى که به مکه به عنوان زادگاه و کانون خانه خدا داشت آن را در شرایط خاصى رها کرد و به مدینه آمد و اسباب پیشرفت اسلام در آن جا به سرعت فراهم شد.
قرآن مجید می فرماید: «اى بندگان من که ایمان آورده اید! زمین من وسیع است، پس تنها مرا بپرستید (و در برابر فشارهاى دشمنان تسلیم نشوید و در چنین شرایطى هجرت کنید) (۵۶ عنکبوت)»

السلام علیک یا اباصالح المهدی عج الله تعالی فرجه الشریف

ما باید ظهور کنیم!

واعظ: حجت الاسلام دانشمند

 

فایل ویدوئی

حکمت ۴۴۱ نهج البلاغه: حکومت و مقام، زمینه رشد یا سقوط
(سیاسی)

وَ قَالَ(علیه السلام): الْوِلَایَاتُ مَضَامِیرُ الرِّجَالِ.
و درود خدا بر او، فرمود: منصب های حکومتى، میدان آزمون و مسابقه مردان است.

شرح حکمت:
انسان ها را در میدان هاى مختلفى مى توان آزمود; گروهى به وسیله مال و ثروت، گروه دیگرى به وسیله فقر و ناتوانى، گروهى دیگر به وسیله مصائب و حوادث سخت و دردناک. ولى در میان میدان هاى آزمون و مسابقه به خصوص براى شخصیت هاى برجسته حساس ترین میدان، میدان حکمرانى است. آن جاست که معلوم مى شود چه کسانى را غرور فرامى گیرد و پا از گلیم خود فراتر مى نهند و چه کسانى به واسطه داشتن ظرفیت کامل تغییرى در وضع آن ها رخ نمى دهد. چه کسانى براى اندوختن مال و ثروت از طریق حکومت، به ظلم و ستم به دیگران مى پردازند و چه کسانى تقوا را از دست نمى دهند. چه افرادى به نفع طرفداران خود حکم ظالمانه مى کنند و چه اشخاصى همگان در برابر آن ها یکسان اند.
امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «ِهرگاه دوستى داشته باشى که به مقامى از مقامات حکومت برسد و حداقل یک دهم مناسبات قبل از دوران حکومتش با تو را حفظ کند دوست بدى نیست.»

حکمت ۴۴۰: خواب و تغییر تصمیم ها
(علمی)

وَ قَالَ(علیه السلام): مَا أَنْقَضَ النَّوْمَ لِعَزَائِمِ الْیَوْمِ.
و درود خدا بر او، فرمود: چه بسا که خواب(خواب شب) قصدها و تصمیمهاى روز را شکسته و از میان برده است.

شرح حکمت:
در خطبه 241 امام علیه السلام فرماید: «چه بسیار تاریکى هاى شبانه اى که یاد همت هاى بلند را از خاطره ها محو کرده است.»
این موضوع هم یکى از نشانه هاى ناپایدارى دنیاست. نه مالش پایدار است نه مقامش نه جوانى نه سلامت و نه وعده و وعیدها و تصمیماتش.

حکمت 439 نهج البلاغه: تعریف زهد و پارسایى
(اعتقادى، اخلاقى)

وَ قَالَ (علیه السلام): الزُّهْدُ کُلُّهُ بَیْنَ کَلِمَتَیْنِ مِنَ الْقُرْآنِ، قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» وَ مَنْ لَمْ یَأْسَ عَلَى الْمَاضِی وَ لَمْ یَفْرَحْ بِالْآتِی فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَیْهِ.
و درود خدا بر او، فرمود: زهد بین دو کلمه از قرآن است، که خداى سبحان فرمود: «تا بر آنچه از دست شما رفته حسرت نخورید، و به آنچه به شما رسیده شادمان مباشید (57 حدید)» کسى که بر گذشته افسوس نخورد، و به آینده شادمان نباشد، همه جوانب زهد را رعایت کرده است.

شرح حکمت:
مفهوم این گفتار آن نیست که انسان دست از تلاش براى تأمین معاش و پیشرفت جامعه اسلامى بردارد بلکه هدف، نفى وابستگى ها و اسارت هاى مادى است که سرچشمه انواع حسادت ها و جنگ و نزاع ها مى باشد. در صدر اسلام افرادى بودند که زهد را به معناى غلط آن تفسیر کرده و عملاً خود را به انزوا کشانده و تن به تنبلى و بى کارى داده بودند. هنگامى که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) از وضع آن ها باخبر شد آن ها را سخت نکوهش کرد و کار آن ها را بیگانه از تعلیمات اسلام دانست. از این رو در روایات اسلامى زهد در نقطه مقابل حرص قرار داده شده است.
امیرمؤمنان على(علیه السلام) می فرمایند: «نشانه علاقه مندان به ثواب آخرت، زهد در زندگى زیبا و زودگذر دنیاست. بدانید زهد زاهدان در دنیا چیزى از قسمت الهى درباره آنها نمى کاهد هر چند راه زهد را پیش گیرند همان گونه که حرص حریصان به دنیاى زیباى زودگذر چیزى بر آنها نمى افزاید هر چند حرص داشته باشند پس مغبون کسى است که از بهره اش در آخرت محروم گردد.»

حکمت 438 نهج البلاغه: دشمنی با ندانسته ها
(اخلاقى، علمى)

وَ قَالَ (علیه السلام): النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا.
و درود خدا بر او، فرمود: مردم دشمن چیزی هستند که آن را نمی دانند .

شرح حکمت:
این کلام در حکمت ۱۷۲ قبلا آمده است.
قرآن مجید مى فرماید: «جهاد در راه خدا بر شما مقرّر شد; در حالى که برایتان ناخوشایند است. چه بسا چیزى را خوش نداشته باشید، حال آن که خیرِ شما در آن است و یا چیزى را دوست داشته باشید، حال آن که شرِّ شما در آن است و خدا مى داند، و شما نمى دانید. (۲۱۶ بقره)»
به گفته روانشناسان، جهل انسان به شرایط محیط، محیط را براى او غیر قابل تحمل مى کند اما هنگامى که از آن شرایط باخبر مى شود ناگهان همه چیز براى او قابل تحمل مى گردد.

حکمت ۴۳۷ نهج البلاغه: برتری عدل بر جود و بخشش
(اجتماعى، اقتصادى)

وَ سُئِلَ (علیه السلام) أَیُّهُمَا أَفْضَلُ الْعَدْلُ أَوِ الْجُودُ ، فَقَالَ (علیه السلام): الْعَدْلُ یَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا وَ الْجُودُ یُخْرِجُهَا مِنْ جِهَتِهَا وَ الْعَدْلُ سَائِسٌ عَامٌّ وَ الْجُودُ عَارِضٌ خَاصٌّ فَالْعَدْلُ أَشْرَفُهُمَا وَ أَفْضَلُهُمَا.

از آن حضرت پرسیدند که کدام یک از این دو برترند: عدالت یا بخشندگى؟ (و درود خدا بر او،) فرمود: عدالت، هر چیز را به جاى خود مى نهد و بخشندگى آن را از جاى خود بیرون مى نهد. عدل، برای همه است ولی بخشندگى، تنها کسى را در بر مى گیرد که بخشش نصیب او شده. پس، عدالت از بخشندگى شریفتر و برتر است.

شرح حکمت:
قرآن محید مى فرماید: «خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان مى دهد، و از فحشا و منکر و ستم نهى مى کند; خداوند به شما اندرز مى دهد، شاید متذکّر شوید! (۹۰ نحل)» در این آیه خداوند نخست به اصل عدالت به عنوان یک اصل فراگیر اشاره مى کند و مسأله احسان را در درجه بعد قرار مى دهد، و از تعبیر به (إِیتَاءِ ذِى الْقُرْبَى) فراگیر نبودن آن روشن مى شود.
این نکته نیز قابل توجه است که ممکن است جود و احسان در موارد خاص از عدالت برتر باشد همان گونه که قرآن درمورد قصاص در آیه ۱۷۸ سوره بقره عفو و احسان را برتر از اجراى عدالت به وسیله قصاص شمرده است و در مورد بعضى از اختلافات خانوادگى و مهریه مى فرماید: «و گذشت کردن شما به تقوا نزدیکتر است (۲۷۸ بقره)» نیز مى فرماید: «و جزاى هر بدى، بدیى همانند آن است، پس هر که عفو و نیکوکارى پیشه کند، پاداش او بر خداوند است، که ستمکاران را دوست ندارد. (۴۰ شوری)»
در این آیات عفو و احسان، برتر از عدالت شمرده شده ولى این ها در محدوده هاى خاصى صورت مى گیرد در حالى که عدالت محدوده اى ندارد و تمام امور فردى و اجتماعى جامعه انسانى را دربر مى گیرد.
امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: «عدل شیرین تر از عسل، نرم تر از کره و خوشبوتر از مشک است.»

حکمت ۴۳۶ نهج البلاغه: راه شناخت بزرگواران
(اجتماعى)

وَ قَالَ (علیه السلام): أَوْلَى النَّاسِ بِالْکَرَمِ مَنْ عُرِفَتْ بِهِ الْکِرَامُ.
و درود خدا بر او، فرمود: شایسته ترین مردم به کَرَم، آن کسى است که افراد کریم به واسطه او شناخته شوند. (معرف کریمان، از همه کریم تر است)

شرح حکمت:
کرم در اصل به معناى شرافت است و به شخصى که داراى صفات برجسته باشد کریم گفته مى شود و در گفتار حکیمانه مورد بحث به همین معنا آمده و اشاره به افراد صاحب فضیلت و باشخصیت است. اشاره به این که وقتى کسى اشخاص کریم و باشخصیت و بزرگوار را معرفى مى کند مفهومش این است که او این اشخاص را دوست مى دارد و کَرَم و کرامت را ارزش مى شمرد اگر چنین است خودش از همه بیشتر باید به این موضوع اهمیت بدهد. کسى که حاتم طایى را مدح و ستایش مى کند باید خودش سهمى از سخاوت و کرم داشته باشد. از آن فراتر کسى که امام بزرگوارى را به صفات برجسته اى مى ستاید; امیرمؤمنان(علیه السلام) را به جود و سخاوت و شجاعت و علم و درایت و امام حسین(علیه السلام) را به ایثار و شهادت در راه خدا مى ستاید و همچنین هر یک از ائمه(علیهم السلام) را به صفات برجسته اى توصیف مى کند چگونه مى تواند خودش از تمام این اوصاف بیگانه و تهى باشد. آرى آن کس که کرامت کریمان را مى ستاید از همه شایسته تر است که راه آن ها را بپوید.
و در نقطه مقابل، بیچاره ترین مردم کسانى هستند که خوبى هاى خوبان را توصیف مى کنند اما خودشان هرگز در عمل در مسیر آن ها نیستند. امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: «شدیدترین حسرت ها در روز قیامت حسرت و افسوس کسى است که از عدالتى تعریف و تمجید کرده ولى خودش به غیر آن عمل نموده است»

حکمت ۴۳۵ نهج البلاغه: ثمره شکر، دعا و توبه
(اخلاقى، اعتقادى)

وَ قَالَ (علیه السلام): مَا کَانَ اللَّهُ لِیَفْتَحَ عَلَى عَبْدٍ بَابَ الشُّکْرِ وَ یُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الزِّیَادَةِ وَ لَا لِیَفْتَحَ عَلَى عَبْدٍ بَابَ الدُّعَاءِ وَ یُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْإِجَابَةِ وَ لَا لِیَفْتَحَ لِعَبْدٍ بَابَ التَّوْبَةِ وَ یُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْمَغْفِرَةِ.

و درود خدا بر او، فرمود: چنین نیست که خداوند درِ شکر را به ‏روى بنده‏ اى بگشاید و درِ فزونى نعمت را به‏ رویش ببندد، و چنین نیست که خداوند باب دعا را به ‏روى کسى بگشاید و باب اجابت را به ‏رویش ببندد، و نیز چنین نیست که خداوند در توبه را به روى کسى باز کند و در آمرزش را به‏ رویش ببندد.

شرح حکمت:
بیان مشابهی از این حکمت در حکمت 135 نقل شده است. قرآن مجید می فرماید: «وَقَالَ رَبُّکُمْ ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَکُم (۶۰ غافر) » و نیز می فرماید: «هرگاه بندگان من درباره من از تو سؤال کنند (بگو:) من به آن ها نزدیکم و دعاى دعا کننده را هنگامى که مرا (از صمیم دل) بخواند اجابت مى کنم. (۱۸۶ بقره)» و در آیه شریفه 25 سوره شورى می فرماید: «او کسى است که توبه را از بندگانش مى پذیرد و بدى ها را مى بخشد، و آنچه را انجام مى دهید مى داند.»
در روایتی به این حکمت جمله چهارمى نیز اضافه شده است و آن اینکه «چنین نیست که خداوند باب توکل را به روى کسى بگشاید و براى خروج از مشکلاتش راهى براى او قرار ندهد زیرا خداوند مى فرماید: کسى که تقوا را پیشه کند خداوند راه خروج از مشکلات را براى او قرار مى دهد و از جایى که گمان نمى کند به او روزى مى دهد و کسى که بر خدا توکل کند خداوند براى او کافى است. ( ۲ و ۳ طلاق)»
امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: «در تورات نوشته شده است: کسى که به تو نعمت بخشیده شکر او را به جاى آور و کسى که از تو تشکر مى کند نعمت را بر او افزون کن زیرا هنگامى که شکر نعمت به جاى آورده شود نعمت زوال نمى پذیرد و هنگامى که کفران شود بقایى نخواهد داشت و شکر، سبب زیادىِ نعمت ها و امان از دگرگونى هاست» نیز آن حضرت مى فرماید: «بسیار دعا کن چراکه دعا کلید هر رحمت و سبب رسیدن به هر حاجت است و به آنچه نزد خداست جز با دعا نمى توان رسید (و دعا سرانجام به اجابت مى رسد) زیرا هر درى را بسیار بکوبند امید آن مى رود که باز شود» رسول خدا(صلى الله علیه وآله) می فرمایند: «هیچ کسى نزد خداوند محبوب تر از مرد و زن توبه کار نیست.»

حکمت ۴۳۴ نهج البلاغه: آزمودن افراد برای شناخت بهتر
(علمی)

وَ قَالَ (علیه السلام): اخْبُرْ تَقْلِهِ.
و درود خدا بر او، فرمود: او را بیازماى دشمن مى گردى (ظ- یعنى کسى را که اکنون او را دوست مى دارى، ممکن است پس از آزمایش و شناخته شدن نهاد او، دشمن وى بشوى)

شرح حکمت:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه بسیار کوتاه و پرمعنا به یک اصل مهم اجتماعى اشاره کرده، مى فرماید: به ظاهر اشخاص قناعت نکنید، آن ها را بیازمایید و اى بسا با آزمودن، آن ها را دشمن بدارید و در یک عبارت کوتاه: «آزمایش کن تا دشمنش دارى»; (أُخْبُرْ تَقْلهِ).
این درمورد جوامع آلوده یا گروه هاى خاص اجتماعى که افراد منحرف در آن کم نیستند صادق است والا نتیجه آزمایش، همیشه دشمن داشتن افراد مورد آزمون نخواهد بود. ممکن است اشاره به عصر خود حضرت نیز بوده باشد که افراد منافق و چند چهره در آن عصر فراوان بودند; مفهوم کلام این مى شود: او را آزمایش کن تا دشمنش دارى.
امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: «با مردم معاشرت کن و آن ها را بیازما و هنگامى که بیازمایى (اى بسا گروهى را) دشمن مى دارى»
امیرمؤمنان على(علیه السلام) مى فرماید: «به دوستت پیش از آزمودنش اعتماد نکن.»
به خصوص اگر زمان، زمان پرفسادى باشد، که در آن هنگام باید دقت بیشترى در انتخاب دوستان کرد. امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: «هرگاه زمان، زمان ظلم (و فساد) باشد و اهل آن زمان پیمان شکن باشند اطمینان به هر کسى کردن نشانه عجز و ناتوانى است.» نیز مى فرمایند: «دوست را با سه چیز مى توان امتحان کرد هرگاه حق این سه چیز را ادا کند او دوست خالص است والا دوست حال آرامش است نه دوست حال شدت: از او مالى بطلب یا مالى در اختیار او قرار بده یا در کارى که مورد میل او نیست با او شریک شو.» در حدیث دیگری مى فرمایند: «نام دوست به صورت کامل بر کسى نگذار مگر این که او را به سه چیز بیازمایى: به هنگام غضب ببینى آیا او از مسیر حق به سوى باطل خارج مى شود؟ و در برابر درهم و دینار (آیا امتحان خوبى مى دهد؟) و دیگر این که با او مسافرت کنى (چراکه در سفر باطن افراد بهتر آشکار مى شود)»

حکمت ۴۳۳ نهج البلاغه: زودگذری لذات و ماندگاری تبعات
(اخلاقى، اعتقادى)

وَ قَالَ (علیه السلام): اذْکُرُوا انْقِطَاعَ اللَّذَّاتِ وَ بَقَاءَ التَّبِعَاتِ.
و درود خدا بر او، فرمود: همواره به یاد داشته باشید پایان لذت ها و برجای ماندن عواقب ناگوارشان را.

شرح حکمت:
اضافه بر همه این ها آن گونه که از آیات و روایات اسلامى برمى آید یکى از آثار گناهان، سلب نعمت ها و مواهب الهى است که گاه زمان هاى بسیار طولانى این محرومیت ادامه مى یابد. امام علیه السلام در خطبه 178 مى فرمایند: «به خدا سوگند هرگز ملتى که در ناز و نعمت مى زیستند نعمتشان زوال نیافت مگر براثر گناهانى که مرتکب شدند. اضافه بر این ها بسیار مى شود که براثر یک گناه لذت بخش زودگذر، ننگ و عارى بر دامان انسان مى نشیند که بعد از مرگ نیز مردم او را به زشتى یاد مى کنند.»
در دعاى 31 صحیفه سجادیه (فى ذکر التوبة وطلبها) امام(علیه السلام) به پیشگاه خدا عرضه مى دارد: (من توبه مى کنم) از گناهانى که لذاتش پایان یافته و تبعاتش پیوسته دامنگیر من است.
در ضمن باید توجه داشت که منظور امام(علیه السلام) لذات معقول و مشروع نیست چراکه در بعضى از روایات تصریح شده که بخشى از ساعات شبانه روز را براى لذت مشروع و معقول بگذارید تا به شما براى انجام وظایف اصلى کمک کند، امام(علیه السلام) می فرمایند: «کسى که از تقوا دورى گزیند تشویق به لذات و شهوات سرکش مى شود و در بیابان گناهان سرگردان خواهد شد و آثار شوم بزرگ آن دامانش را خواهد گرفت.»